De gemeente bestaat uit de plaatsen Velsen-Noord, Velsen-Zuid (het oude dorp), IJmuiden en IJmuiden aan Zee, Driehuis, Velserbroek, Santpoort-Noord en Santpoort-Zuid.
Rond het kerndorp Velsen (nu Oud-Velsen of Velsen-Zuid) zijn in de loop der eeuwen nieuwe nederzettingen gevormd; in totaal acht. De verscheidenheid is dan ook wat Velsen typeert. Een greep uit de cultuurhistorische onderwerpen waaraan Velsen rijk is:
-
de kerk en het dorp Oud-Velsen
-
de ruïne van Brederode
-
huisen en parken: Beeckestein, Velserbeek en Waterland
-
molen de Zandhaas
-
het eerste huis van gietbeton
-
het stadhuis van Dudok
-
het Forteiland, als onderdeel van de Stelling van Amsterdam
-
de Atlantikwall